Đầu thế kỷ thứ VIII, đất Giao Châu oằn mình dưới bộ máy cai trị của nhà Đường. Những chuyến cống phẩm đường trường kéo dài từ phương Nam về Tràng An vắt kiệt sức lực người bản xứ. Trái vải, ngọc trai, trầm hương nhuốm mồ hôi và máu của phu phen trên những nẻo đường rừng thăm thẳm. Chính trong bối cảnh ngột ngạt ấy, tiếng trống khởi nghĩa đã vang lên từ thung lũng sông Lam, do một người áo vải đứng đầu: Mai Thúc Loan.
Sử cũ chép về ông với nhiều huyền tích, song điểm cốt lõi không thể phủ nhận là tầm vóc của cuộc nổi dậy nổ ra vào khoảng năm 713 đến 722. Từ một phu gánh vải cống hay một điền chủ nghèo vùng Mai Phụ, ông bước lên vũ đài chính trị, xưng đế, xây thành Vạn An, làm rung chuyển cả phủ đô hộ An Nam. Thắng lợi ban đầu và quy mô dữ dội của phong trào đã bộc lộ một phẩm chất vượt trội ở người thủ lĩnh: năng lực tổ chức và nghệ thuật tập hợp lực lượng hiếm thấy trong thời kỳ Bắc thuộc.
Thấu cảm tầng lớp cùng khổ: Điểm tựa khởi phát từ lòng dân
Một cuộc khởi nghĩa muốn bùng nổ cần mồi lửa, nhưng muốn lan rộng phải có chất dẫn cháy. Mai Thúc Loan không xuất thân từ những dòng họ thế gia vọng tộc như Khúc Thừa Dụ sau này, cũng chẳng nắm quyền binh chính quy trong tay. Điểm tựa đầu tiên của ông nằm ở sự thấu cảm sâu sắc nỗi cùng quẫn của tầng lớp lao dịch.
Huyền tích kể lại chuyện Mai Thúc Loan kêu gọi những bạn đồng phu vứt bỏ gánh cống vật bên bờ sông Lam. Đó là hành động bột phát của những con người bị dồn vào chân tường, nhưng cách ông tổ chức họ thành đội ngũ lại mang tính toán chiến lược. Bằng uy tín cá nhân, vóc dáng vạm vỡ và tính khí cương trực, ông biến đám phu phen ô hợp thành hạt nhân khởi nghĩa.
Sự gắn kết này không dựa trên bổng lộc hay quyền lực cưỡng chế, mà bắt rễ từ sự đồng cam cộng khổ. Mai Thúc Loan chia sẻ miếng cơm, manh áo, cùng chịu chung nỗi nhục mất nước. Khi người dân thấy vị thủ lĩnh mang màu da đen giòn của nắng gió đồng bãi cũng chính là hiện thân của số phận mình, họ sẵn sàng trao gửi tính mạng.
Liên kết sơn dân và đồng bằng: Xóa nhòa ranh giới tộc người
Xứ Hoan Châu bấy giờ là vùng đất phên dậu hiểm trở, nơi cư trú đan xen của người Việt cổ ở đồng bằng ven biển và các bộ tộc thiểu số trên rẻo cao đại ngàn, mà sử thư phương Bắc thường gọi chung là người “Man” hay “Trĩ Lão”. Bình thường, sự cách trở địa lý và tập tục tạo ra những khoảng cách khó thu hẹp giữa miền ngược và miền xuôi.
Mai Thúc Loan đã làm được điều phi thường: kéo các tù trưởng miền núi về chung một ngọn cờ. Địa bàn căn cứ Vạn An (thuộc Sa Nam, Nam Đàn, Nghệ An ngày nay) được chọn lựa vô cùng đắc địa. Phía trước có sông Lam che chắn mở đường thủy, phía sau tựa vào dãy Hùng Sơn với hệ thống rừng già hiểm trở ăn thông sang tận đất Lào.
Các tài liệu cổ ghi nhận cánh quân của ông quy tụ hàng vạn chiến binh sơn cước gan dạ. Họ quen thuộc từng hốc đá, giỏi dùng cung tên tẩm thuốc độc, trở thành nỗi khiếp sợ đối với quân Đường quen tác chiến nơi đồng bằng. Năng lực dung hòa các tộc người, tạo dựng lòng tin giữa người Kinh và các bộ tộc thiểu số chính là chìa khóa giúp ông mở rộng hậu phương, tạo thế phòng thủ tầng tầng lớp lớp cho đại bản doanh.
Ngoại giao khoáng đạt: Thiết lập liên minh khu vực
Điểm độc đáo nhất, đưa Mai Thúc Loan vượt lên khỏi tầm vóc của một thủ lĩnh địa phương thông thường, là tư duy ngoại giao khu vực. Cả Tân Đường thư lẫn Cựu Đường thư đều ghi lại những chi tiết khiến hậu thế kinh ngạc: Mai Thúc Loan đã liên kết với các nước láng giềng như Lâm Ấp (Champa), Chân Lạp (Chenla), thậm chí cả các đảo quốc ngoài biển để cùng chống lại nhà Đường.
Con số “bốn mươi vạn quân” mà sử sách phong kiến phương Bắc ghi lại có thể mang phần phóng đại để biện minh cho việc triều đình phải huy động tướng dữ đàn áp, nhưng nó phản ánh một thực tế: lực lượng dưới trướng Mai Hắc Đế có quy mô đa quốc gia.
Vào đầu thế kỷ thứ VIII, Lâm Ấp và Chân Lạp đều là những thực thể chính trị có sức mạnh quân sự đáng kể ở phía Nam. Bằng con đường biển và các lối mòn xuyên Trường Sơn, Mai Thúc Loan đã cử sứ giả bang giao, thuyết phục họ rằng sự bành trướng của nhà Đường là hiểm họa chung. Việc điều động được thủy quân Lâm Ấp phối hợp tác chiến chứng minh tài đàm phán sắc sảo và uy tín quốc tế của ông. Phủ đô hộ Tống Bình (Hà Nội) nhanh chóng bị cô lập khi vòng vây khép lại từ cả hướng nội địa lẫn hướng biển.
Xây dựng chính quyền tự chủ: Danh xưng Mai Hắc Đế
Khác với nhiều cuộc phản kháng lẻ mẻ chỉ dừng lại ở mức cướp phá dinh lũy đô hộ rồi rút về rừng, Mai Thúc Loan nhắm thẳng vào việc lật đổ ách thống trị ngoại bang. Sau khi đánh chiếm phủ thành Tống Bình, Đô hộ Quang Sở Khách phải tháo chạy về nước, ông lập tức xưng đế: Mai Hắc Đế.
Danh xưng “Đế” vào thời điểm đó mang ý nghĩa chính trị tối thượng. Đó là sự tuyên bố ngang hàng với hoàng đế nhà Đường, phủ nhận hoàn toàn tính chính danh của trật tự thiên triều. Hành động này thổi bùng ngọn lửa tự tôn dân tộc, tạo ra một lực hút mãnh liệt lôi kéo các hào trưởng khắp ba mươi hai châu của An Nam về quy phục.
Từ một cuộc nổi dậy địa phương, phong trào đã nâng tầm thành một cuộc chiến tranh giải phóng mang tính chất toàn dân, có triều đình, có căn cứ phòng thủ quy mô, có sự phân công chỉ huy rõ ràng dọc theo lưu vực sông Lam.
Giới hạn thời đại và bài học về tính liên kết
Cuộc khởi nghĩa cuối cùng bị dập tắt trong bể máu khi nhà Đường cử danh tướng Dương Tư Húc – một viên hoạn quan khét tiếng tàn bạo, dày dạn kinh nghiệm trận mạc – cùng Quang Xích dẫn đại quân theo đường hiểm đánh úp căn cứ Vạn An. Mai Hắc Đế chống cự quyết liệt rồi lâm bệnh mất giữa chiến trường.
Sự sụp đổ của thành Vạn An để lại bài học đắt giá về mặt tổ chức. Lực lượng của Mai Thúc Loan tuy đông đảo nhưng tính chất liên minh còn lỏng lẻo. Đội quân đa thành phần, từ thổ binh bản địa đến quân đồng minh Lâm Ấp, Chân Lạp thiếu sự đồng bộ về trang bị, kỷ luật và chiến thuật trước một cỗ máy chiến tranh nhà nghề như quân Đường.
Dẫu vậy, khả năng tập hợp lực lượng của Mai Thúc Loan vẫn là một hiện tượng kỳ vĩ trong lịch sử dựng nước và giữ nước. Ông đã chứng minh rằng: khi một người lãnh đạo biết chạm vào nỗi đau chung của bách tính, biết vượt qua thành kiến sắc tộc và sở hữu tầm nhìn chiến lược xuyên biên giới, người đó có thể lay chuyển cả một đế chế bạo tàn.
Tài liệu tham khảo
- Ngô Sĩ Liên và các sử thần nhà Hậu Lê, Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, Quyển 5.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Tiền biên, Quyển 4.
- Âu Dương Tu, Tống Kỳ (chủ biên), Tân Đường thư, Nam Man liệt truyện.
- Lưu Hú (chủ biên), Cựu Đường thư, Dương Tư Húc truyện.
- Viện Sử học Việt Nam, Lịch sử Việt Nam, Tập 1, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội.