Lê Hoàn và Trận Bạch Đằng 981: Nhãn quan chiến lược đỉnh cao trong cuộc kháng Tống lần thứ nhất

Lịch sử dân tộc Việt Nam là một bản trường ca bi tráng về hành trình dựng nước và giữ nước. Trong bản trường ca ấy, thế kỷ X nổi lên như một chương huy hoàng với những chiến công vang dội, định hình nên vóc dáng của một quốc gia độc lập, tự chủ. Nếu Ngô Quyền với trận Bạch Đằng năm 938 đã đặt dấu chấm hết cho hơn một ngàn năm Bắc thuộc, thì hoàng đế Lê Hoàn, với trận Bạch Đằng năm 981, đã khẳng định sức sống mãnh liệt và trí tuệ quân sự siêu việt của Đại Cồ Việt non trẻ trước một đế chế hùng mạnh phương Bắc.

Cuộc kháng Tống năm 981 không chỉ là một chiến thắng quân sự đơn thuần, mà còn là minh chứng cho tài thao lược xuất chúng của Lê Hoàn. Đặc biệt, việc ông lựa chọn và giăng thiên la địa võng tại phòng tuyến sông Bạch Đằng chính là chìa khóa then chốt, là một tuyệt tác về nghệ thuật chiến tranh phòng ngự chủ động.

Bối cảnh lịch sử: “Nước mất không thể không có chủ”

Năm 979, Đại Cồ Việt rơi vào cơn khủng hoảng trầm trọng. Vua Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt Vương Đinh Liễn bị sát hại. Vệ Vương Đinh Toàn mới 6 tuổi được đưa lên ngôi, quyền lực thực tế nằm trong tay Thập đạo tướng quân Lê Hoàn. Tình thế “thù trong, giặc ngoài” hiện rõ.

Ở phương Bắc, nhà Tống, sau khi thống nhất Trung Hoa, luôn nuôi dã tâm thôn tính phương Nam. Lấy cớ “phò Đinh diệt Lê”, Tống Thái Tông đã huy động một đạo quân hùng hậu, chia làm hai đường thủy bộ, ồ ạt tiến vào xâm lược Đại Cồ Việt vào đầu năm 981. Cánh quân bộ do Hầu Nhân Bảo chỉ huy tiến vào qua ngả Lạng Sơn. Cánh quân thủy do Lưu Trừng chỉ huy, theo đường biển tiến vào cửa sông Bạch Đằng.

Trước họa xâm lăng, Thái hậu Dương Vân Nga đã có một quyết định lịch sử: khoác áo long bào lên vai Lê Hoàn, trao cho ông trọng trách thống lĩnh quân dân chống giặc. Lê Hoàn lên ngôi, tức vua Lê Đại Hành, đích thân cầm quân ra trận tuyến, đối mặt với thử thách ngàn cân treo sợi tóc.

Màn “Khai cục” thiên tài: Biến Bạch Đằng thành tử địa

Nhà Tống toan tính rằng hai gọng kìm thủy – bộ sẽ nhanh chóng hợp vây, nghiền nát kinh đô Hoa Lư. Mấu chốt của kế hoạch này nằm ở sự phối hợp nhịp nhàng giữa hai đạo quân. Nhìn thấu ý đồ của địch, Lê Hoàn đã không chọn cách phòng ngự bị động ở kinh thành. Thay vào đó, ông chủ động dàn trận ở phía Bắc, mà trọng điểm chính là con sông Bạch Đằng lịch sử.

Lựa chọn Bạch Đằng không phải là một sự ngẫu nhiên. Đây chính là “yết hầu” của đường tiến quân thủy, là nơi duy nhất để thủy quân Tống có thể ngược dòng, phối hợp với đại quân trên bộ. Bằng việc chọn Bạch Đằng làm “tử địa”, Lê Hoàn đã thể hiện một nhãn quan chiến lược sắc bén: phải chặt đứt một cánh tay của kẻ địch trước khi chúng có thể siết chặt vòng vây.

Nghệ thuật “Dĩ dật đãi lao” và cắm cọc ngăn sông

Kế thừa kinh nghiệm của Ngô Vương Quyền, Lê Hoàn tiếp tục lợi dụng địa thế hiểm yếu và quy luật thủy triều của sông Bạch Đằng. Ông cho quân sĩ đóng cọc gỗ bịt sắt nhọn xuống lòng sông ở những nơi hiểm yếu. Tuy nhiên, mục đích của trận địa cọc lần này có sự khác biệt tinh tế so với năm 938.

Nếu trận cọc năm 938 của Ngô Quyền chủ yếu mang tính Hủy diệt, nhằm phá nát thuyền địch khi thủy triều rút, thì trận địa cọc của Lê Hoàn năm 981 mang nặng tính Giam chân và Chia cắt. Mục tiêu tối thượng của Lê Hoàn không phải là tiêu diệt toàn bộ thủy quân Tống ngay lập tức, mà là làm tê liệt hoàn toàn khả năng di chuyển và phối hợp của chúng. Ông muốn biến đạo thủy quân của Lưu Trừng thành một đạo quân “tù binh” trên sông, không thể tiến, cũng chẳng thể lùi.

Bằng cách này, Lê Hoàn đã thực thi hoàn hảo kế sách “dĩ dật đãi lao” (lấy sức nhàn chờ địch mỏi). Quân Đại Cồ Việt trên bờ ém mình, dưỡng sức, trong khi hạm đội của Lưu Trừng ngày qua ngày mắc kẹt giữa sông nước, lương thảo cạn dần, binh sĩ hoang mang, nhuệ khí suy giảm.

Chia cắt và Tiêu diệt: Đòn “chặt gãy” gọng kìm của quân Tống

Việc đạo thủy quân của Lưu Trừng bị cầm chân tại Bạch Đằng đã giáng một đòn chí mạng vào toàn bộ kế hoạch xâm lược của nhà Tống. Đạo quân bộ của Hầu Nhân Bảo, sau khi vượt qua biên giới, đã tiến sâu vào nội địa nhưng rơi vào tình thế đơn độc, không có thủy quân yểm trợ và tiếp tế. Chúng như con mãnh thú bị chặt mất một chân, mất phương hướng và dần sa lầy.

Chớp lấy thời cơ vàng, Lê Hoàn tổ chức những cuộc phản công quyết định. Ông giăng bẫy, lừa Hầu Nhân Bảo đến sông Chi Lăng (một số tài liệu ghi là sông Bạch Đằng) và tổ chức một trận phục kích kinh điển. Chủ tướng Hầu Nhân Bảo bị chém đầu tại trận. Tin tức bại trận và chủ soái tử vong truyền đi khiến toàn bộ quân Tống trên cả hai mặt trận thủy-bộ hoàn toàn tan vỡ, hoảng loạn tháo chạy về nước. Tướng Tôn Toàn Hưng phải rút lui, Lưu Trừng cũng buộc phải nhổ neo tháo chạy. Cuộc xâm lược của nhà Tống hoàn toàn thất bại.

Lê Hoàn và di sản quân sự vượt thời đại

Chiến thắng Bạch Đằng năm 981 là một trong những trang sử chói lọi nhất của quân dân Đại Cồ Việt. Nó không chỉ bảo vệ vững chắc nền độc lập non trẻ mà còn cho thấy sự trưởng thành vượt bậc của nghệ thuật quân sự Việt Nam.

So với chiến thắng năm 938, cuộc đối đầu năm 981 phức tạp hơn rất nhiều. Lê Hoàn phải đối mặt với một chiến dịch xâm lược quy mô lớn, có sự phối hợp cả thủy lẫn bộ từ một đế chế hùng mạnh vừa được thống nhất. Chiến lược của ông vì thế cũng mang tầm vóc lớn lao hơn: không chỉ là một trận đánh trên sông, mà là một thế trận tổng thể, liên hoàn.

Ông đã biến sông Bạch Đằng từ một chiến trường đơn lẻ thành một “bản lề” chiến lược, một “khóa an toàn” cho toàn bộ cuộc chiến. Bằng cách khóa chặt bản lề này, ông đã làm sụp đổ cả một cỗ máy chiến tranh của địch. Phải chăng, đó chính là sự kế thừa và nâng tầm nghệ thuật quân sự của cha ông lên một đỉnh cao mới?

Chiến thắng của Lê Hoàn trên sông Bạch Đằng năm 981 mãi mãi là một bài học sâu sắc về tư duy chiến lược chủ động, sáng tạo; về nghệ thuật biết địch biết ta, tận dụng thiên thời, địa lợi, nhân hòa để chiến thắng kẻ thù hùng mạnh hơn gấp bội. Đó là minh chứng hùng hồn cho khí phách và trí tuệ Việt Nam, rạng ngời trong lịch sử hàng ngàn năm của dân tộc.

Nguồn tham khảo:

• Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Hậu Lê.
• Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim.
• Lịch sử quân sự Việt Nam, Tập 3: Hoạt động quân sự thời Ngô – Đinh – Tiền Lê (Thế kỷ X), Viện Lịch sử quân sự Việt Nam.
• Tống sử (宋史), Thoát Thoát (Toghto).