Những bước chân cô đơn trên bãi cát thời gian
Hoang đảo chưa bao giờ là chốn dung thân dịu dàng. Giữa mênh mông sóng vỗ, khi con người bị tước đoạt toàn bộ những tiện nghi của xã hội loài người, ranh giới giữa sự sống và cái chết chỉ còn mỏng như một sợi tóc. Ở hai không gian văn hóa hoàn toàn biệt lập, cách nhau muôn dăm đại dương và hàng thế kỷ lịch sử, hai nhân vật—một bước ra từ huyền sử phương Đông, một hiện diện trong tiểu thuyết phương Tây—đã cùng viết nên bản hùng ca bất tử về ý chí sinh tồn.
Mai An Tiêm bị đày ra đảo Nga Sơn trong truyền thuyết thời Hùng Vương. Robinson Crusoe bị giông bão nhấn chìm con tàu, dạt vào hòn đảo tuyệt vọng ngoài đại dương trong kiệt tác năm 1719 của Daniel Defoe. Họ không có điểm chung về dòng máu hay thời đại. Dẫu vậy, khi đứng trước thiên nhiên hoang dã và sự im lặng đáng sợ của biển cả, bản năng sinh tồn trong họ cùng thức giấc, soi rạng một triết lý vĩnh cửu: Lao động là mẫu số chung nâng vị thế con người lên làm chủ số phận.
Mai An Tiêm: Triết lý “trông vào sức mình” và hạt giống phù sa
Huyền thoại về Mai An Tiêm mở đầu bằng một bi kịch của sự trung thực. Dưới triều Hùng Vương thứ XVII, giữa một bối cảnh triều đình quen nếp ban ân, Mai An Tiêm cất lời khẳng định giá trị của bàn tay lao động: “Của biếu là của lo, của cho là của nợ. Chỉ có cái gì do chính tay mình làm ra mới là của mình.” Lời nói ấy chạm vào lòng tự tôn của bậc quân vương, khiến ông cùng gia quyến bị đày ra hoang đảo.
Cơn bão tố của số phận đưa Mai An Tiêm đến bờ cát lạnh. Không chút oán than, ông bắt đầu hành trình kiến tạo cuộc sống từ số không. Bản năng của người Việt cổ—vốn gắn bó mật thiết với văn minh lúa nước và triết lý hòa hợp với tự nhiên—giúp ông lắng nghe hơi thở của đất trời. Khi đàn chim lạ thả xuống bãi cát những hạt giống màu đen, Mai An Tiêm không coi đó là sự ngẫu nhiên đơn thuần. Ông nhìn thấy trong đó một cơ hội sống.
Bằng sự nhẫn nại của người nông dân phương Đông, ông xới đất, gieo hạt, gánh nước ngọt tưới tắm cho mầm cây dại. Quả dưa hấu—loại quả vỏ xanh ruột đỏ, mọng nước và ngọt mát—đã ra đời từ mồ hôi và niềm tin mãnh liệt vào sức lao động. Mai An Tiêm không chinh phục hoang đảo bằng sự thống trị bạo lực; ông thuần phục nó bằng tình yêu đất đai, bằng sự bao dung và kiên trì. Hạt giống ấy không chỉ cứu sống gia đình ông mà còn vươn xa theo sóng biển, đưa họ trở về với cộng đồng trong sự nể phục của vua chúa.
Robinson Crusoe: Lý trí phương Tây và khát vọng tái tạo văn minh
Nếu Mai An Tiêm mang tâm thế của một người nông dân bám rễ vào lòng đất mother nature, thì Robinson Crusoe lại là hiện thân điển hình cho tinh thần phiêu lưu, duy lý và thực dụng của con người phương Tây thời kỳ Khai sáng. Bước chân lên “Hòn đảo Tuyệt Vọng” sau một trận đắm tàu thảm khốc, Crusoe đối mặt với nỗi cô đơn tột cùng. Nhưng thay vì gục ngã, trí óc anh bắt đầu vận động.
Crusoe bắt tay vào việc kiểm kê những gì còn sót lại từ xác tàu: súng đạn, công cụ, hạt giống lúa mạch và quyển Kinh Thánh. Anh quy hoạch không gian sống một cách khoa học. Anh xây dựng một “pháo đài” kiên cố để bảo vệ bản thân, đóng bàn ghế, làm gốm, thuần hóa dê rừng và lập bảng khắc gỗ để ghi nhớ thời gian. Mỗi ngày trôi qua trên hoang đảo là một ngày Crusoe duy trì kỷ luật khắt khe đối với bản thân.
Khát vọng của Robinson Crusoe không dừng lại ở việc kiếm tìm thức ăn để sống qua ngày. Anh muốn tái lập cả một trật tự văn minh thu nhỏ giữa lòng hoang dã. Sự xuất hiện của Thứ Sáu—người thổ dân được anh cứu thoát—hoàn thiện mô hình ấy. Crusoe dạy Thứ Sáu tiếng Anh, truyền bá lối sống và tư duy phương Tây. Trải qua hơn 28 năm đằng đẵng, Crusoe đã biến hòn đảo hoang vu thành một vương quốc nhỏ do chính mình cai trị bằng bản lĩnh, tri thức và sức mạnh kỹ thuật.
Hai phương thức đối thoại với thiên nhiên hoang dã
Đặt Mai An Tiêm và Robinson Crusoe bên cạnh nhau, chúng ta nhận ra hai nét ký họa đối lập nhưng bổ sung cho nhau về hành trình chinh phục tự nhiên của nhân loại.
Mai An Tiêm đại diện cho góc nhìn hòa hợp. Ông lắng nghe thiên nhiên, tận dụng những món quà từ tự nhiên (hạt dưa do chim tha đến) để cải tạo không gian sống. Tư duy của ông mang đậm tính cộng đồng và triết lý nhân quả phương Đông. Sự sống sống động của trái dưa hấu là quả ngọt của đức tính kiên trì, khiêm nhường và lòng tự lực.
Trái lại, Robinson Crusoe đại diện cho tinh thần chinh phục. Anh tiếp cận hoang đảo như một nhà quản lý, một vị chúa tể. Anh chinh phục thiên nhiên bằng thước đo của lý trí, công cụ cơ khí và sự phân công lao động. Robinson biến tự nhiên thành nô lệ phục vụ cho nhu cầu sống và khát vọng văn minh của con người.
Tuy nhiên, phía sau sự khác biệt về văn hóa và phương thức thực hiện, cả hai câu chuyện đều gặp nhau ở một điểm tựa chung: niềm tin sắt đá vào giá trị lao động. Cả Mai An Tiêm lẫn Robinson Crusoe đều từ chối sự đầu hàng. Họ biến sự thiếu thốn thành động lực, biến hoang vắng thành trù phú. Lao động, trong cả hai trường hợp, không chỉ cứu vớt thể xác họ khỏi cái chết mà còn giữ cho tâm hồn họ không bị nuốt chửng bởi sự hoang dại.
Bản năng sinh tồn – Ngọn lửa không bao giờ tắt
Câu chuyện sinh tồn trên hoang đảo của Mai An Tiêm và Robinson Crusoe chưa bao giờ cũ. Dù được kể lại dưới hình thức huyền thoại dân gian hay văn học hiện thực cổ điển, chúng vẫn giữ nguyên sức lay động sâu xa đối với độc giả muôn đời.
Thế giới hiện đại có thể không còn nhiều những hòn đảo hoang đúng nghĩa trên bản đồ địa lý. Nhưng con người hôm nay vẫn phải đối mặt với những “hoang đảo” khác trong tâm hồn: sự cô đơn, biến cố số phận, hay sự sụp đổ của những điểm tựa quen thuộc. Nhìn lại hành trình của An Tiêm và Crusoe, người ta hiểu rằng: Chừng nào con người còn giữ vững niềm tin vào đôi bàn tay, tri thức và bản năng sống kiên cường, chừng đó họ vẫn đủ sức đạp bằng mọi giông bão để khẳng định phẩm giá của mình trước vũ trụ bao la.
Tài liệu tham khảo
- Trần Thế Pháp (thế kỷ XIV), Lĩnh Nam Chích Quái (Truyện Dưa Hấu), NXB Văn học.
- Daniel Defoe (1719), Robinson Crusoe, NXB Kim Đồng (Bản dịch tiếng Việt).
- Nghiên cứu so sánh văn hóa Đông – Tây trong tác phẩm văn học dân gian và hiện thực, Tạp chí Văn học Nghệ thuật.