Chính sử nước Việt vốn dĩ được viết bởi tư tưởng Nho giáo khắt khe, nơi hào quang thuộc về các bậc đấng quân vương, các đại tướng quân và những triều đại nối tiếp nhau bằng mâu thuẫn chính trị. Trong dòng chảy ngàn năm đó, phụ nữ hoàng gia thường hiện lên mờ nhạt. Họ xuất hiện trong vài dòng chép vội của sử quan: một cuộc hôn nhân đại diện cho liên minh chính trị, một sinh hạ đấng hoàng tử, hoặc giả là một án phạt khi quốc gia lâm nguy. Người ta thấy họ ở mép nước của dòng chảy quyền lực, lặng lẽ và thụ động.
Văn học đã không chấp nhận sự im lặng đó. Qua lăng kính của tiểu thuyết lịch sử hiện đại, khoảng trống chính sử được lấp đầy bằng nhịp đập của trái tim, sự suy tư và bản lĩnh cá nhân. Những nhân vật như Thái hậu Dương Vân Nga, Trần Thị Dung hay Công chúa An Tư không còn là những chiếc bóng vô hồn. Họ bước ra từ các bản thư tịch cổ, mang theo nỗi đau, tham vọng cùng những quyết định làm thay đổi vận mệnh dân tộc.
Khoảng trắng chính sử và tham vọng giải mã của văn học
Đại Việt Sử Ký Toàn Thư hay Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục khi chép về phụ nữ hoàng gia thường giữ một thái độ dè chừng. Chuẩn mực đạo đức phong kiến biến họ thành những biểu tượng hai chiều cực đoan: hoặc là hình mẫu tiết hạnh, hoặc là mầm mống gây họa cho triều đình. Tư duy ấy bỏ qua toàn bộ diễn biến tâm lý phức tạp của con người khi đứng trước các ngã rẽ sinh tử.
Tiểu thuyết lịch sử chọn một lối đi khác. Các nhà văn khi khai thác đề tài này không đơn thuần minh họa lại sự kiện. Họ đóng vai người giải mã. Bằng cách đặt nhân vật vào chiều sâu tâm lý, văn học soi chiếu những góc khuất mà sử quan xưa kia vô tình hay cố ý bỏ qua. Nữ nhân trong vương quyền không phải vật trang trí. Họ là những chủ thể chính trị có ý thức, biết chấp nhận trả giá và chịu trách nhiệm trước lịch sử.
Dương Vân Nga: Từ “kẻ phụ duyên” đến tầm vóc vị quốc
Năm 979, Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bị ám hại. Triều Đinh chao đảo. Hoàng đế Đinh Toàn còn quá nhỏ, quân Song ngoài biên giới đang lăm le xâm lược, trong triều các đại thần chia rẽ, nghi kỵ lẫn nhau. Giữa giông bão ấy, Thái hậu Dương Vân Nga đưa ra quyết định chấn động: trút bỏ áo long bào của con mình, khoác lên vai Thập đạo Tướng quân Lê Hoàn, trao lại vương quyền để cứu quốc gia.
Các sử gia Nho giáo sau này từng tốn không ít mực mưu để lên án hành động đó. Họ gán cho bà những lời buộc tội cay nghiệt về đạo đức. Nhưng dưới ngòi bút của các nhà văn hiện đại, bi kịch và tầm vóc của Dương Vân Nga mới được trả lại đúng giá trị.
Văn học tái hiện Dương Vân Nga trong nỗi giằng xé nội tâm ghê gớm. Một bên là lời thề với gia tộc họ Đinh, một bên là sinh mệnh của hàng triệu con dân trước họa diệt vong. Quyết định trao áo long bào không phải sự đầu hàng của ham muốn cá nhân, mà là một hành vi chính trị mang tính thực tiễn cao độ. Bà hiểu rằng một vị vua trẻ con không thể chống lại hàng vạn quân reo ngựa hú ngoài biên ải. Sự hy sinh danh tiếng cá nhân của bà đã giữ lại cõi bờ cho Đại Việt. Văn học đã biến một nhân vật bị lịch sử phán xét thành một nữ chính trị gia kiệt xuất, người biết đặt sự tồn vong của dân tộc lên trên vương quyền của một dòng họ.
Từ Trần Thị Dung đến An Tư: Những sinh mệnh giữa vòng xoáy vương quyền
Không chỉ có Dương Vân Nga, nhiều vương hậu và công chúa khác cũng được văn học trả lại vị thế vốn có.
Linh Cảm Hoàng hậu Trần Thị Dung là một trường hợp đặc biệt. Xung quanh bà là cuộc chuyển giao quyền lực đẫm máu giữa nhà Lý và nhà Trần. Sử sách có lúc nhìn bà như một người đàn bà sang trang, quay lưng lại với triều đại cũ. Nhưng tiểu thuyết lịch sử nhìn thấy ở bà một nhân chứng bi kịch, một nữ nhân phải nuốt giọt nước mắt chảy ngược để bảo toàn sự sống cho dòng tộc. Bà vừa là nạn nhân, vừa là người dàn xếp êm đẹp cho sự trỗi dậy của một triều đại mới – triều đại sẽ ba lần đánh bại quân Nguyên Mông.
Ở một góc độ khác, Công chúa An Tư trong cuốn tiểu thuyết cùng tên của Nguyễn Huy Tưởng lại mang vẻ đẹp thuần khiết của sự dâng hiến. Sử sách chép về bà đúng một dòng ngắn ngủi khi bà được đưa sang trại quân Mông Cổ để cầm chân Thoát Hoan. Văn học đã dựng nên từ dòng chữ lạnh ngắt ấy một thiên anh hùng ca lãng mạn và bi ai. An Tư không phải là một món quà cầu hòa thụ động. Bà đi vào lòng địch như một trinh sát, một người lính không mang vũ khí, dùng nhan sắc và trí tuệ để bảo vệ cho cuộc rút lui chiến lược của quân nhà Trần.
Quyền lực nữ tính và sự hóa giải những định kiến dã sử
Quyền lực của nữ nhân trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiếm khi thể hiện qua sự uy hiếp bằng bạo lực hay binh quyền trực tiếp. Quyền lực của họ là “quyền lực mềm” — sự nhạy bén về thời cuộc, khả năng kết nối các lực lượng chính trị, và sự hy sinh kiên cường.
Ngòi bút của các tác giả hiện đại đã giải phóng nhân vật nữ khỏi những khuôn mẫu định kiến. Họ không còn là những “tai họa” làm nghiêng ngửa triều đình như góc nhìn hẹp hòi của tư tưởng phong kiến. Văn học thừa nhận họ là những con người bằng xương bằng thịt, có tình yêu, có nỗi sợ, nhưng trên hết là có bản lĩnh đứng vững trước sóng gió hoàng tộc.
Bằng cách trao lại tiếng nói cho Dương Vân Nga, Trần Thị Dung hay An Tư, văn học không lịch sử hóa hư cấu một cách vô căn cứ. Văn học giúp con người hôm nay thấu hiểu hơn về quá khứ. Phía sau những chiến công lẫy lừng của các triều đại luôn có bóng dáng của những người phụ nữ thầm lặng, những người đã dùng trí tuệ và sự hy sinh của mình để giữ cho ngọn lửa văn hiến không bị tắt trước giông bão thời đại.
Nguồn thông tin tham khảo
- Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (Tập 1) – Ngô Sĩ Liên và các sử quan triều Lê (NXB Khoa học Xã hội).
- Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục – Quốc sử quán triều Nguyễn.
- Tiểu thuyết “An Tư” – Tác giả Nguyễn Huy Tưởng.
- Bộ tiểu thuyết lịch sử “Bão táp triều Trần” – Tác giả Hoàng Quốc Hải.
- Các bài nghiên cứu phê bình văn học về đề tài lịch sử của các tác giả Uông Triều, Hà Thủy Nguyên trên các tạp chí văn học nghệ thuật uy tín.