Review tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn (Nguyễn Xuân Khánh): Sự giao thoa giữa căn tính văn hóa bản địa, tín ngưỡng Đạo Mẫu và biến động lịch sử

Khi “Mẫu” bước ra từ huyền thoại để giãi bày tâm sự của một dân tộc

Trong cõi văn chương Việt Nam đương đại, ít có ngọn bút nào lại trầm tư và quyết liệt đào sâu vào những vỉa tầng văn hóa dân tộc như Nguyễn Xuân Khánh (1933-2021). Ông không viết, ông kiến tạo những thế giới, mà ở đó, lịch sử, triết học, tín ngưỡng và thân phận con người hòa quyện thành một dòng chảy cuồn cuộn. Mẫu Thượng Ngàn (2006), một trong ba tác phẩm đồ sộ làm nên tên tuổi của ông, không chỉ là một cuốn tiểu thuyết, mà là một cuộc hành hương về miền tâm thức Việt, một nỗ lực giải mã bản thể dân tộc trong cơn cựa mình dữ dội của lịch sử đầu thế kỷ 20.

Tác phẩm lấy bối cảnh xã hội Việt Nam những năm tháng giao thời Pháp thuộc, khi những giá trị Nho học bắt đầu rệu rã, luồng tư tưởng Tây phương ồ ạt tràn vào, và đức tin bản địa đứng trước nguy cơ bị rẻ rúng hoặc bị biến dạng. Giữa cơn phong ba ấy, Nguyễn Xuân Khánh đã chọn một tâm điểm độc đáo để quan sát và lý giải: Tín ngưỡng thờ Mẫu (Đạo Mẫu), một tín ngưỡng dân gian thuần Việt, lấy người phụ nữ làm trung tâm, tôn thờ tự nhiên và sức sống mãnh liệt của đất đai, nguồn cội.

Đạo Mẫu: Không chỉ là tín ngưỡng, mà là “hồn cốt” của Đất

Dưới ngòi bút của Nguyễn Xuân Khánh, Đạo Mẫu hiện lên không phải là những hủ tục mê tín dị đoan như cái nhìn duy lý phương Tây thường áp đặt. Nó là một “sinh quyển văn hóa” phức hợp, nơi chứa đựng ký ức, khát vọng và cả những ẩn ức của người Việt qua hàng ngàn năm. Tác giả đã dành những trang viết đầy trân trọng để miêu tả các nghi lễ, đặc biệt là nghi lễ hầu đồng (lên đồng). Đây không phải là một màn trình diễn kỳ quái, mà là một “sân khấu của vô thức tập thể”, một không gian tâm linh nơi con người được kết nối với thần linh, với tổ tiên, được giải tỏa những dồn nén trong đời sống thực tại.

Nhân vật Cử Hạc, một trí thức Tây học, ban đầu hoài nghi và xa lạ, đã dần bị cuốn vào thế giới tâm linh đầy mê hoặc của người vợ mình. Qua hành trình của Cử Hạc, người đọc nhận ra rằng Đạo Mẫu chính là biểu hiện của “tính nữ” (anima) trong tâm hồn Việt. Đó là sự mềm mại, bao dung, linh hoạt và kiên cường, một mạch ngầm văn hóa đã giúp dân tộc này tồn tại và bảo tồn bản sắc qua bao cuộc xâm lăng và những hệ tư tưởng áp đặt từ bên ngoài, từ Nho giáo phụ quyền đến chủ nghĩa thực dân duy lợi.

Trong Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu không chỉ là một vị thần. Mẫu là đất, là nước, là rừng, là sự sinh sôi nảy nở, là cội nguồn mà mỗi người Việt đều mang trong mình một mảnh ADN tinh thần.

Cuộc đối thoại căng thẳng giữa Đông và Tây trên mảnh đất Việt

Nếu Đạo Mẫu là biểu tượng cho phần “hồn” bản địa, thì những biến động lịch sử đầu thế kỷ 20 chính là cơn bão tố thử thách sức bền của cái hồn ấy. Mẫu Thượng Ngàn là bức tranh toàn cảnh về một cuộc đối đầu không khoan nhượng trên mọi phương diện: giữa khoa học duy lý và đức tin huyền nhiệm, giữa chủ nghĩa cá nhân phương Tây và tính cộng đồng làng xã, giữa Ki-tô giáo và tín ngưỡng dân gian.

Cuộc đối thoại này được thể hiện qua bi kịch của các nhân vật. Đó là Cử Hạc, người trí thức bị giằng xé giữa tri thức khoa học mà anh được học và thế giới tâm linh mà anh cảm nhận bằng trực giác. Đó là những con người loay hoay tìm cho mình một điểm tựa, một đức tin trong thời đại mà mọi giá trị cũ đều bị lung lay. Nguyễn Xuân Khánh không phán xét, ông chỉ bày ra sự phức tạp của lựa chọn, sự đau đớn của quá trình “phản tỉnh văn hóa”.

Đây không chỉ là cuộc xung đột giữa kẻ cai trị và người bị trị, mà sâu xa hơn, là cuộc vật lộn nội tại trong tâm thức của cả một thế hệ: làm sao để canh tân đất nước mà không đánh mất cội rễ? Làm sao để tiếp thu cái mới mà không tự biến mình thành kẻ vong bản?

Nguyễn Xuân Khánh: Người “giải phẫu” căn tính Việt bằng ngôn từ

Đọc Mẫu Thượng Ngàn không phải là một trải nghiệm dễ dàng. Đây là một cuốn “tiểu thuyết bách khoa”, nơi những trang tự sự, triết luận, khảo cứu văn hóa đan cài vào nhau. Giọng văn của Nguyễn Xuân Khánh trầm mặc, uyên bác, đôi khi mang tính luận đề, chảy chậm như một dòng sông chở nặng phù sa tri thức. Ông không vội vã kể một câu chuyện giật gân, ông mời gọi người đọc cùng ông chiêm nghiệm, lật giở từng lớp trầm tích của văn hóa Việt.

Chính lối viết này đã tạo nên sức nặng và tầm vóc cho tác phẩm. Nó buộc chúng ta phải dừng lại, suy ngẫm về những điều tưởng chừng đã cũ nhưng vẫn còn nguyên giá trị thời sự: bản sắc văn hóa là gì và làm thế nào để giữ gìn nó trong thế giới phẳng hôm nay?

Lời kết: “Mẫu Thượng Ngàn” và lời nhắn nhủ cho hiện tại

Mẫu Thượng Ngàn không phải là một cuốn sách để đọc giải trí, mà là một tác phẩm để đối thoại và suy tưởng. Nó vượt qua giới hạn của một câu chuyện về quá khứ để trở thành một ẩn dụ sâu sắc về hành trình tìm kiếm và khẳng định căn tính của mọi dân tộc trong thế giới toàn cầu hóa.

Nguyễn Xuân Khánh đã trao lại cho chúng ta một di sản văn chương quý giá, một lời nhắc nhở rằng, giữa những biến động không ngừng của thời cuộc, việc quay về để lắng nghe tiếng nói từ cội rễ, từ “Mẫu”, là điều cốt tử để không lạc lối. Phải chăng, Mẫu vẫn ở đó, trong từng thớ đất, từng lời ru, kiên nhẫn đợi những đứa con tìm về với bản thể đích thực của mình.

Nguồn tham khảo

• Nguyễn Xuân Khánh (2006). Mẫu Thượng Ngàn. Nhà xuất bản Phụ Nữ.
• Phạm Xuân Nguyên (2021). “Nguyễn Xuân Khánh – người viết cho những ẩn ức của lịch sử và văn hóa”. Báo Tuổi Trẻ Online.
• Mai Anh Tuấn (2016). “Đọc lại Mẫu Thượng Ngàn”. VnExpress.
• Đoàn Ánh Dương (2021). “Nguyễn Xuân Khánh và hành trình khai mở các vỉa tầng văn hóa Việt”. Tạp chí Văn nghệ Quân đội.