Kỹ thuật đan cài chính sử và hư cấu: So sánh nghệ thuật tự sự trong Taiko (Nhật Bản) và dã sử Việt Nam

Tiểu thuyết lịch sử, tựa như một cây cầu nối liền quá khứ và hiện tại, luôn mang trong mình sức hấp dẫn mãnh liệt. Vẻ đẹp của nó không chỉ nằm ở việc tái hiện những sự kiện hào hùng, mà còn ở nghệ thuật tài tình của người viết khi đan cài giữa những cứ liệu “chính sử” khô khan và không gian “hư cấu” đầy bay bổng. Để hiểu sâu hơn về nghệ thuật tự sự này, việc đặt lên bàn cân hai tác phẩm, hai truyền thống văn học lớn là một điều vô cùng thú vị: một bên là Taiko (Tướng quân Shogun) của Eiji Yoshikawa – một đỉnh cao của tiểu thuyết lịch sử Nhật Bản, và bên kia là dòng văn học dã sử Việt Nam mang đậm hồn cốt dân tộc.

Cuộc so sánh này không nhằm phán xét cao thấp, mà để soi chiếu những lối đi riêng, những lựa chọn nghệ thuật khác biệt, từ đó làm nổi bật bản sắc văn hóa và tư duy lịch sử của mỗi dân tộc.

“Taiko” của Eiji Yoshikawa: Bản giao hưởng hùng tráng về con người trong lịch sử

Taiko kể về cuộc đời của Toyotomi Hideyoshi, từ một cậu bé nông dân nghèo khó trở thành người thống nhất Nhật Bản. Thành công vĩ đại của Eiji Yoshikawa nằm ở chỗ ông không biến Hideyoshi thành một pho tượng lịch sử, mà là một con người bằng xương bằng thịt với đầy đủ tham vọng, trí tuệ, mưu lược và cả những yếu đuối đời thường.

Dựa trên cột mốc, tô đậm tâm hồn

Nghệ thuật của Yoshikawa là tôn trọng tuyệt đối khung sườn của chính sử. Các sự kiện lớn như trận chiến Okehazama, cuộc vây hãm thành Osaka, mối quan hệ phức tạp với Oda Nobunaga và Tokugawa Ieyasu… đều được mô tả chính xác theo các ghi chép lịch sử. Đây là bộ khung xương vững chắc cho tác phẩm.

Tuy nhiên, phần “thịt và máu” làm nên sức sống của câu chuyện lại đến từ hư cấu. Yoshikawa dùng hư cấu để lấp đầy những “khoảng trắng” của lịch sử: những đoạn đối thoại, những dòng độc thoại nội tâm, những mối quan hệ cá nhân không được sử sách ghi lại. Hư cấu ở đây mang tính chất tâm lý, nhằm giải mã câu hỏi: Tại sao Hideyoshi lại hành động như vậy? Điều gì đã nung nấu trong tâm trí ông trước những quyết định mang tính bước ngoặt? Kỹ thuật này biến lịch sử từ một chuỗi sự kiện trở thành một hành trình tâm lý đầy kịch tính của nhân vật.

Nhân vật lịch sử như một “con người”

Điểm sáng chói nhất trong nghệ thuật tự sự của Taiko là việc nhân hóa các nhân vật lịch sử. Hideyoshi không chỉ là một nhà quân sự thiên tài, mà còn là một người chồng, một người bạn, một kẻ có lúc tự ti về xuất thân của mình. Oda Nobunaga không chỉ là một lãnh chúa tàn bạo, mà còn là một nhà cải cách có tầm nhìn xa trông rộng, một tâm hồn cô độc và phức tạp. Bằng cách đó, Yoshikawa mời gọi độc giả bước vào thế giới nội tâm của họ, cảm nhận và đồng cảm, thay vì chỉ đứng từ xa phán xét. Lịch sử trở nên gần gũi, ấm nóng và mang đậm tính nhân văn.

Dã sử Việt Nam: Tiếng vọng hồn dân tộc và những bài học muôn đời

Dòng văn học dã sử Việt Nam, từ những tác phẩm kinh điển như Hoàng Lê nhất thống chí đến các tiểu thuyết hiện đại, lại mang một màu sắc và sứ mệnh khác. Nếu Taiko tập trung vào hành trình của cá nhân để soi chiếu thời đại, thì dã sử Việt thường lấy vận mệnh dân tộc làm trung tâm và các nhân vật là phương tiện để thể hiện “khí phách” và những bài học lịch sử.

Từ “chuyện kể” đến “khí phách”

Nghệ thuật tự sự trong dã sử Việt thường ưu tiên việc truyền tải tinh thần, hồn cốt của một thời đại hay một cuộc kháng chiến. Các sự kiện lịch sử không chỉ là bối cảnh, mà là sân khấu để “khí phách dân tộc” được tỏa sáng. Nhân vật Trần Quốc Toản trong Lá cờ thêu sáu chữ vàng (Nguyễn Huy Tưởng) không chỉ là một thiếu niên lịch sử, mà là hiện thân cho lòng yêu nước nồng nàn của tuổi trẻ. Các nhân vật trong Bão táp triều Trần (Hoàng Quốc Hải) đại diện cho những thế lực, những tư tưởng đối chọi nhau trong cuộc chiến sinh tồn của vương triều.

Ở đây, sự đan cài chính sử và hư cấu không chỉ nhằm mục đích tâm lý hóa nhân vật, mà còn mang sứ mệnh giáo dục, khơi gợi lòng tự hào dân tộc và chiêm nghiệm về những quy luật hưng vong của đất nước.

Hư cấu như một phương tiện ngụ ngôn

Trong nhiều tác phẩm dã sử Việt, hư cấu thường mang tính ngụ ngôn. Các nhân vật phụ, các tình tiết hư cấu được tạo ra để đại diện cho một tầng lớp nhân dân, một tư tưởng, hay để làm nổi bật phẩm chất của nhân vật chính. Ranh giới giữa huyền sử và dã sử đôi khi khá mờ nhòa, cho phép các yếu tố kỳ ảo, mang màu sắc truyền thuyết được lồng ghép để tăng tính bi tráng và sự linh thiêng cho câu chuyện (ví dụ: các yếu tố tâm linh, điềm báo trong việc bảo vệ non sông).

Hư cấu lúc này trở thành một công cụ để điển hình hóa, khái quát hóa, biến câu chuyện về một cá nhân thành câu chuyện của cả một cộng đồng, một dân tộc.

So sánh nghệ thuật tự sự: Điểm giao thoa và lối đi riêng

Cả Taiko và dã sử Việt Nam đều thành công trong việc làm sống lại quá khứ. Tuy nhiên, trọng tâm nghệ thuật của chúng lại có sự khác biệt rõ rệt, phản ánh tư duy văn hóa đặc trưng.

• Về mục đích hư cấu: Taiko dùng hư cấu để “giải mã tâm lý” cá nhân, xem lịch sử là kết quả từ những hành động của những con người phức tạp. Dã sử Việt dùng hư cấu để “tôn vinh khí phách” và rút ra bài học cho hậu thế, xem cá nhân là hiện thân cho tinh thần của dân tộc.
• Về mối quan hệ Nhân vật – Lịch sử: Trong Taiko, nhân vật tạo ra lịch sử. Hành trình của Hideyoshi là động cơ chính làm xoay chuyển thời cuộc. Trong dã sử Việt, lịch sử và vận mệnh dân tộc thường là dòng chảy lớn, còn nhân vật là những con thuyền quả cảm vượt lên dòng chảy đó, hoặc bị nhấn chìm bởi nó.
• Về phong cách: Nghệ thuật của Yoshikawa nghiêng về chủ nghĩa hiện thực tâm lý, với quy mô sử thi. Nghệ thuật dã sử Việt Nam thường mang âm hưởng lãng mạn anh hùng, đậm chất bi tráng và có xu hướng ngụ ngôn hóa.

Kết luận: Sức sống bất diệt của lịch sử trong văn chương

So sánh nghệ thuật tự sự giữa Taiko và dã sử Việt Nam cho thấy không có một công thức duy nhất để viết tiểu thuyết lịch sử. Mỗi cách tiếp cận đều có giá trị và vẻ đẹp riêng. Eiji Yoshikawa đã mang đến một cái nhìn sâu sắc vào tâm hồn con người, cho thấy những vĩ nhân lịch sử cũng có những trăn trở, sợ hãi và khát khao rất “người”. Trong khi đó, các tác giả dã sử Việt Nam đã thắp lên ngọn lửa tự hào, củng cố sợi dây liên kết giữa quá khứ và hiện tại, biến lịch sử thành một phần của căn tính dân tộc.

Cuối cùng, dù theo lối đi nào, cả hai đều khẳng định một chân lý: lịch sử chỉ thực sự sống khi nó được kể lại bằng ngôn ngữ của văn chương, nơi sự thật và hư cấu không triệt tiêu nhau, mà cùng hòa quyện để tạo nên những câu chuyện bất hủ, chạm đến trái tim của muôn thế hệ.

Nguồn tham khảo:

• Yoshikawa, Eiji. Taiko Ki (Taikōki). Bản dịch tiếng Việt: Tướng quân Shogun (trước đây là Toyotomi Hideyoshi), nhiều nhà xuất bản.
• Ngô Gia Văn Phái. Hoàng Lê nhất thống chí.
• Nguyễn Huy Tưởng. Lá cờ thêu sáu chữ vàng.
• Phan, Bội Châu. Việt Nam vong quốc sử.
• Mã, Giang Lân. (2007). Vấn đề hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử. Tạp chí Nghiên cứu Văn học.