Bản khắc của thiên nhiên và khát vọng chế ngự
Huyền thoại không sinh ra từ khoảng trống vô căn cớ. Thuở hồng hoang, khi con người đứng trước sấm sét, bão lũ hay sự nứt toác của đất đai, nỗi kinh sợ đã hóa thân thành những thực thể siêu nhiên. Trong tâm thức nguyên sơ ấy, chiến tranh giữa các vị thần là cách nhân loại giải thích sự vận động dữ dội của vũ trụ. Người Hy Lạp cổ đại ngước nhìn đỉnh Olympus mây phủ để mường tượng ra những lưỡi tầm sét xé toạc màn đêm. Cùng thời điểm đó ở phương Đông, nơi châu thổ sông Hồng đỏ quạnh phù sa, người Việt cổ lại nhìn thấy dáng hình ngọn Ba Vì sừng sững đối chọi với cơn cuồng nộ của thủy quái.
Hai không gian địa lý, hai hệ hình văn hóa cách biệt vạn dặm lại gặp nhau ở một điểm: dùng những trận giao tranh long trời lở đất để định danh trật tự thế giới.
Sơn Tinh – Thủy Tinh: Bản trường ca trị thủy của cư dân lúa nước
Truyện xưa chép trong Lĩnh Nam Chích Quái, cuộc cầu hôn công chúa Mỵ Nương của hai vị thần Tản Viên và Thủy Tinh khởi đầu cho mối thù thiên thu. Sính lễ gồm voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao vốn mang đậm dấu ấn của sản vật trên cạn. Sơn Tinh thắng thế, rước dâu về núi. Kẻ chậm chân nổi giận, hô mưa gọi gió, dâng nước đánh phá.
Chi tiết “nước dâng cao bao nhiêu, núi cao lên bấy nhiêu” là hình tượng đắt giá bậc nhất trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Thủy Tinh hiện thân cho sức tàn phá khốc liệt của lũ lụt sông Hồng – một hiểm họa có tính chu kỳ, năm nào cũng lặp lại vào độ tháng Bảy, tháng Tám âm lịch. Ngược lại, Sơn Tinh không đơn thuần là một cá nhân thần thánh; ngài là biểu tượng của tinh thần đắp đê, ngăn lũ, là sức mạnh cộng đồng cố kết để bảo vệ mùa màng.
Trận dời non lấp bể ở vùng châu thổ Bắc Bộ mang tính chất tự vệ tuyệt đối. Thần Tản Viên không đem quân xâm lấn biển sâu, ngài chỉ cắm cọc, chăng lưới, dời núi chặn dòng cuồng lưu để bảo bọc bờ cõi nhân sinh. Căn tính nông nghiệp thể hiện rõ qua sự nhẫn nại: nước đánh dồn dập, đất kiên cường chống trả; nước rút đi, con người lại gieo hạt trên lớp phù sa mới.
Titanomachy và Gigantomachy: Trật tự vũ trụ sinh ra từ máu và sấm sét
Nhìn sang bờ Địa Trung Hải, những cuộc chiến trong tác phẩm Theogony (Thần phả) của thi hào Hesiod lại mang màu sắc hoàn toàn khác biệt. Cuộc chiến Titanomachy kéo dài mười năm ròng rã giữa thế hệ thần linh mới do Zeus dẫn đầu và thế hệ thần cũ dưới quyền Kronos là cuộc tranh đoạt quyền lực vũ trụ trần trụi.
Chiến trường của người Hy Lạp là bình diện vũ trụ. Khi Zeus ném những tia sét rực lửa từ đỉnh Olympus, biển cả sôi sục, rừng rẫy bốc cháy và vực thẳm Tartarus rung chuyển. Sự can thiệp của các quái vật trăm tay Hekatonkheires với những khối đá khổng lồ dập tắt sức kháng cự của các Titan. Chưa dừng lại ở đó, trận Gigantomachy tiếp nối đẩy đỉnh điểm xung đột lên cấp độ sinh tồn của cả trật tự Olympus trước cuộc tấn công của bầy người khổng lồ man dã.
Thần thoại Hy Lạp phản ánh bản tính ưa phiêu lưu, khám phá và chinh phục của cư dân miền duyên hải. Các vị thần của họ đầy dục vọng, kiêu hãnh và sẵn sàng tàn sát đồng loại để nắm giữ chiếc ngai vàng thống trị muôn loài. Trật tự ở đây không được thiết lập bằng sự phòng thủ hay hòa hợp, mà được rèn đúc qua gươm đao, máu và sự khuất phục tuyệt đối của kẻ bại trận.
Từ khát vọng sinh tồn đến giấc mơ trật tự: Đối thoại liên văn hóa
Đặt trận chiến Tản Viên – Thủy Tinh cạnh những cuộc đại chiến của Zeus, ta thấy rõ sự khác biệt trong nhân sinh quan giữa hai nền văn minh:
Thứ nhất, về căn nguyên xung đột. Thần Hy Lạp chiến đấu vì ngôi báu, vì danh dự cá nhân (hubris) và quyền thống trị vũ trụ. Cuộc chiến Sơn Tinh – Thủy Tinh mượn cớ tranh giành người đẹp, nhưng bản chất ngầm ẩn là cuộc chạm trán thường niên giữa Địa thần và Thủy thần, phản ánh nỗi âu lo thường trực về mùa màng và nơi cư trú của người Lạc Việt.
Thứ hai, về tính chất hủy diệt và kết cục. Trong thần thoại Hy Lạp, kẻ thua cuộc bị trừng phạt tàn khốc: Kronos và các Titan bị xiềng xích vĩnh viễn nơi đáy vực Tartarus tăm tối. Trật tự mới xóa sổ hoàn toàn tàn dư của trật tự cũ. Trong khi đó, trận chiến ngàn năm trên đất Việt chưa từng có hồi kết. Sơn Tinh thắng trận nhưng Thủy Tinh không bao giờ chết. Mỗi năm, vị thần nước lại dâng sóng đánh ghen. Người Việt chấp nhận sống chung với thiên tai như một phần tất yếu của tự nhiên; họ không ảo tưởng tiêu diệt triệt để dòng nước, mà chọn cách thích nghi, chống chọi bền bỉ qua từng thế hệ.
Thứ ba, về khoảng cách giữa thần và người. Các vị thần Hy Lạp tách biệt trên đỉnh Olympus, họ sử dụng con người như những quân cờ trong trò chơi quyền lực. Trái lại, Sơn Tinh hòa mình vào đời sống dân dã, dạy dân săn bắn, kéo lưới, trồng lúa, dựng nhà. Tản Viên Sơn Thánh trở thành Đệ nhất phúc thần trong tín ngưỡng Tứ Bất Tử, vị thần bảo trợ mang linh hồn của làng quê đất Việt.
Dư ba trong tâm thức hiện đại
Dấu vết của những trận đại chiến thời cổ vẫn còn in hằn trên từng tấc đất, ngọn sóng. Dãy Ba Vì mây phủ uy nghiêm bên dòng Đà Giang cuộn đỏ hay những vách đá vôi hiểm trở vùng Địa Trung Hải đều là chứng tích vật chất của trí tưởng tượng dân gian thời hồng hoang.
Đọc lại huyền thoại không phải để đắm chìm trong hư cấu, mà để thấu hiểu cách tiền nhân đối diện với hiểm họa. Cuộc chiến dời non lấp bể của Sơn Tinh nhắc nhở ta về sự bền bỉ, ý thức bảo vệ môi sinh và cội nguồn văn hóa nông nghiệp lúa nước. Những lưỡi sét của Zeus gợi mở bài học về cái giá của quyền lực và trật tự. Cả hai, bằng ngôn ngữ thần thoại diệu kỳ, đã đắp bồi nên những tầng vỉa văn hóa sâu thẳm nuôi dưỡng tâm hồn nhân loại đến tận ngày nay.
Tài liệu tham khảo
- Trần Thế Pháp (thế kỷ XIV), Lĩnh Nam Chích Quái (bản dịch của Đinh Gia Khánh, Nguyễn Ngọc San), NXB Văn học, Hà Nội.
- Ngô Sĩ Liên (1479), Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (Ngoại kỷ – Kỷ Hồng Bàng thị), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.
- Hesiod (thế kỷ VIII TCN), Theogony (Thần phả), bản dịch tiếng Anh của M. L. West, Oxford World’s Classics.
- Homer, Iliad, bản dịch của Robert Fagles, Penguin Classics.
- Nguyễn Đổng Chi (1957), Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, NXB Văn Sử Địa, Hà Nội.