Thạch Sanh và Thánh Gióng: Hai kiểu người hùng giải cứu giang sơn

Trong đời sống tâm thức người Việt, ký ức cộng đồng được gửi gắm qua những huyền thoại. Giữa không gian văn hóa dân gian bao la, Thánh Gióng và Thạch Sanh sừng sững như hai đỉnh núi lớn. Cả hai cùng gánh trên vai sứ mệnh giải cứu giang sơn, nhưng con đường họ đi và triết lý họ đại diện lại mang những sắc thái hoàn toàn trái ngược. Một người là hiện thân của sức mạnh cộng đồng bùng nổ trong bão táp ngoại xâm, người kia lại là đại diện cho vẻ đẹp nhân văn, lòng nhân ái và ước mơ công lý của tầng lớp lao động bình dị.

Nguồn gốc xuất thân: Sức mạnh thần linh đối lập kiếp nhân sinh khổ hèn

Thánh Gióng xuất hiện như một ẩn số kỳ vĩ của thời đại Hùng Vương. Sinh ra từ vết chân lạ trên đồng ruộng, ba năm không nói không cười, Gióng chìm trong trạng thái tĩnh lặng của thiên nhiên sơ khởi. Chỉ đến khi đất nước lâm nguy bởi tiếng gầm ghè của giặc Ân, cậu bé ấy mới cất lời. Lời nói đầu tiên ấy là lời đòi nợ núi sông, đòi ngựa sắt, roi sắt để đi đánh giặc. Gióng chính là đứa con của vũ trụ, được nuôi dưỡng bằng từng bát cơm, tà áo của toàn thể dân làng Phù Đổng. Sự lớn nhanh như thổi của Gióng không phải sự phát triển sinh học thông thường. Đó là sự dồn nén sức mạnh quật cường của cả một dân tộc trước họa diệt vong.

Trái lại, Thạch Sanh bước vào đời bằng sự chật vật của kiếp người trần thế. Dù mang căn tu thần tiên hạ giới, bước chân xuống trần gian, anh lại hiện thân thành gã đốn củi cô độc. Gia tài vỏn vẹn một chiếc rìu sắt mòn, gốc đa già làm mái nhà, manh quần vải rách che thân. Thạch Sanh sống chật chội trong cái nghèo, nếm trải sự lừa lọc của Lý Thông, liên tục đối mặt với cái chết nơi hang sâu vực vực thẫm. Nếu Gióng mang vóc dáng của thần linh giội xuống trần gian, Thạch Sanh lại mang hơi thở của đất mần, lớn lên từ bùn lầy lao động, thấu hiểu trọn vẹn sự cay đắng của kiếp nhân sinh.

Bản chất thử thách: Giặc ngoại xâm diệt vong và tà quyền, hiểm họa nội tại

Kẻ thù của Thánh Gióng là giặc Ân – thế lực ngoại xâm hùng mạnh đe dọa sự tồn vong của cõi bờ. Cuộc chiến của Gióng mang tính thời đại, quyết liệt và ngắn gọn. Khi giặc đến chân núi, Gióng vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt phun lửa, vung roi sắt lao vào trận tuyến. Roi sắt gãy, anh nhổ những cụm tre làng đuổi giặc đến cùng. Đó là cuộc chiến sinh tử toàn cục, nơi mọi ranh giới cá nhân bị xóa bỏ để nhường chỗ cho ý chí tồn vong của quốc gia.

Thạch Sanh lại đối đầu với những thử thách đa tầng hơn. Kẻ thù của anh là loài ác thú như Chằn tinh, Đại bàng gây họa cho dân lành, đồng thời là sự gian trá, hiểm ác của lòng người đại diện bởi mẹ con Lý Thông. Mối đe dọa trong truyện Thạch Sanh ngấm ngầm từ sự bất công xã hội và sự thù hận. Ngay cả khi đối diện với quân đội 18 nước chư hầu, Thạch Sanh cũng không chọn con đường tàn sát. Cuộc chiến của anh là hành trình chinh phục tà ác bằng chính nghĩa và cảm hóa kẻ thù bằng nhân tính.

Vũ khí và giải pháp: Sức mạnh hủy diệt và Tiếng đàn nhân nghĩa

Hình ảnh Thánh Gióng gắn liền với kim khí và thiên nhiên tàn khốc: ngựa sắt phun lửa, roi sắt quật ngã quân thù, bụi tre ngà làm vũ khí quét sạch bóng giặc. Đó là thứ vũ khí của bạo lực cách mạng, cần thiết và bắt buộc để đập tan sự xâm lược. Gióng không thương lượng với kẻ thù. Bất kỳ thế lực nào xâm phạm bờ cõi đều phải chịu sự trừng phạt nảy lửa.

Ngược lại, vũ khí tối cao của Thạch Sanh không nằm ở chiếc rìu hay cây cung tên, mà là tiếng đàn thần và niêu cơm nhỏ. Tiếng đàn trong hang sâu minh oan cho người trung nghĩa, làm tan vỡ dã tâm của kẻ phản bội. Tiếng đàn trên chiến trường khiến quân sĩ 18 nước chư hầu rụng rời ý chí chiến đấu, cởi giáp quy phục. Niêu cơm thần ăn hoài không hết đại diện cho sự khoan thư sức dân, dùng sự trù phú và lòng hiếu khách để dập tắt ngọn lửa chiến tranh. Thạch Sanh giải quyết xung đột bằng sự thấu cảm và lòng vị tha.

Hậu chiến và triết lý tồn tại: Bay về trời hay ở lại làm vua

Sau khi quét sạch bóng thù, Thánh Gióng cởi bỏ giáp sắt, cưỡi ngựa bay thẳng về trời tại đỉnh Sóc Sơn. Hành động ấy để lại sự bàng hoàng và kính phục sâu sắc. Gióng không nhận thưởng, không xưng vương, không vương vấn chút danh lợi trần gian. Anh là biểu tượng của tinh thần xả thân thuần khiết. Đất nước cần, Gióng xuất hiện; dẹp xong giặc, Gióng hóa thân vào hư không, trở thành vị thần bất tử trong lòng dân tộc.

Thạch Sanh thì khác, anh lựa chọn ở lại với trần thế. Sau bao oan khuất được giải tỏa, Thạch Sanh kết duyên cùng công chúa và lên ngôi vua, trị vì đất nước. Đây là cái kết mang đậm tính duy thực của văn học cổ tích dân gian. Người bình dân muốn thấy người hiền lành được đền đáp bằng những giá trị thực tế: quyền lực chính đáng và hạnh phúc lứa đôi. Thạch Sanh làm vua để xác lập một trật tự xã hội mới dựa trên công lý và lòng bác ái.

Hai mảnh ghép hoàn chỉnh của tâm hồn Việt

Nhìn lại hai nhân vật, ta thấy hai lát cắt tư tưởng soi chiếu lẫn nhau trong chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước:

• Thánh Gióng đại diện cho thời chiến: Sức mạnh phi thường của tinh thần đoàn kết và hy sinh vô điều kiện được đẩy lên tầm vóc thần thoại. Đó là câu trả lời của một dân tộc nhỏ bé trước những đế chế hùng mạnh: khi bị dồn vào thế chân tường, mỗi người dân đều có thể hóa thân thành tráng sĩ.
• Thạch Sanh đại diện cho thời bình: Những giá trị sống hằng ngày như sự trung thực, lòng nhân ái, khả năng lao động và tinh thần hòa hiếu được tôn vinh. Nếu Gióng là biểu tượng của sức mạnh chống ngoại xâm, thì Thạch Sanh là khát vọng cải tạo xã hội, tiêu diệt cái ác nội tại để xây dựng đất nước thái bình.

Nguồn tham khảo

• Nguyễn Đổng Chi, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, NXB Trẻ, 2000.
• Cao Huy Đỉnh, Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội, 1974.
• Trần Quốc Vượng, Trong cõi văn hóa Việt Nam, NXB Hội Nhà văn, 1993.