Thần Trụ Trời và thần Atlas: Trí tưởng tượng tương đồng Đông – Tây

Thuở sơ khai, thế giới trong hình dung của loài người là một khối hỗn mang ngột ngạt. Bầu trời và mặt đất dính chặt vào nhau, giam hãm vạn vật trong hư vô tăm tối. Để sự sống có thể nảy mầm, không gian cần một khoảng thở. Từ nhu cầu nhận thức cơ bản ấy, những gã khổng lồ đã bước ra từ trí tưởng tượng của các dân tộc cổ đại, mang theo sứ mệnh lịch sử: nâng vòm trời lên cao.

Ở châu thổ sông Hồng, người Việt cổ kể cho nhau nghe về thần Trụ Trời. Bên bờ Địa Trung Hải, người Hy Lạp khắc họa hình ảnh Titan Atlas quỳ gối gánh vác thiên không. Hai nền văn hóa tách biệt hoàn toàn về địa lý lẫn tư duy lại vô tình gặp nhau ở một điểm tựa vũ trụ. Đó là nơi sức mạnh siêu nhiên đứng ra gánh vác vòm trời, vạch rõ ranh giới giữa sáng và tối, giữa trật tự và hỗn độn.

Thần Trụ Trời: Cột chống vũ trụ trong tâm thức người Việt cổ

Thần thoại Việt Nam mở đầu bằng sự im lặng trần trụi của không gian. Chưa có thế giới, chưa có vạn vật. Chiều không gian duy nhất tồn tại là một vùng hỗn độn, tối om và ướt át. Trong khoảng không ấy, một vị thần có vóc dáng khổng lồ xuất hiện. Chân thần dài không thể đo đếm, mỗi bước đi có thể sang từ vùng này qua vùng khác.

Thần Trụ Trời không chiến đấu với ai. Ngài xuất hiện với nhiệm vụ đơn độc của một kiến trúc sư vũ trụ. Thần tự tay đào đất, đá, đắp thành một chiếc cột to và cao chọc trời. Cột càng cao, vòm trời càng bị đẩy lên xa mặt đất. Khi trời đất đã phân định rõ ràng, bằng một hành động tháo đao bất ngờ, thần phá vỡ chiếc cột ấy. Đất đá văng khắp nơi, biến thành núi đồi, gờ đất; những hố sâu bị đào xới trở thành sông ngòi và biển cả.

Thần Trụ Trời của người Việt mang bản chất của sự khởi sinh nhẹ nhàng nhưng quyết liệt. Vị thần không chịu áp lực từ bất kỳ hình phạt nào. Hành động dựng cột chống trời hoàn toàn xuất phát từ bản năng kiến tạo thế giới, phân định trật tự cho muôn loài sinh sống.

Thần Atlas: Án phạt vĩnh cửu và sức chịu đựng của Hy Lạp cổ đại

Trái ngược với vẻ tĩnh lặng kiến tạo của thần Trụ Trời, thần Atlas bước vào thần thoại Hy Lạp bằng một kịch bản đậm chất bi kịch. Atlas thuộc dòng dõi Titan—những vị thần cổ xưa đại diện cho sức mạnh thô giáp của tự nhiên. Trong cuộc chiến nảy lửa Titanomachy chống lại giới thần mới ở đỉnh Olympus do Zeus đứng đầu, Atlas đóng vai trò thủ lĩnh phe thất bại.

Cơn giận của Zeus không kết thúc bằng cái chết. Rời bỏ cuộc chiến, Atlas nhận lấy án phạt khắc nghiệt bậc nhất: phải đứng ở rìa phía Tây thế giới, tự tay đỡ lấy vòm trời vĩnh cửu trên vai. Trọng lượng của toàn bộ không gian, tinh tú và mây trời đè nặng lên phiến lưng của vị Titan.

Hình tượng Atlas là biểu tượng của sự kiên trì vượt qua nỗi đau đớn thể xác. Bầu trời trong thần thoại Hy Lạp không chỉ là không gian sống, nó là một khối lượng vật chất khổng lồ luôn chực chờ sụp đổ nếu Atlas buông tay. Bức tượng Atlas quỳ gối, gân guốc cuồn cuộn chống đỡ quả cầu celestial đã trở thành một di sản thẩm mỹ kéo dài qua nhiều thế kỷ.

Điểm giao thoa giữa hai vòm trời Đông – Tây

Đặt hai vị thần cạnh nhau, người ta nhận ra mẫu số chung trong cách người cổ đại hình dung về cấu trúc thế giới. Cả người Việt cổ lẫn người Hy Lạp đều cần một điểm tựa cơ học để giải thích lý do tại sao bầu trời không rơi xuống đè bẹp mặt đất.

Tương đồng về tầm vóc và vai trò vũ trụ

Cả Thần Trụ Trời và Atlas đều sở hữu thể xác khổng lồ cùng sức mạnh vô song. Họ là lực lượng duy nhất đủ khả năng tác động lên quy mô vũ trụ. Bản thân hành động chống trời của họ chính là cột mốc phân định giữa hai cõi Thiên – Địa, tạo ra không gian trung gian cho sự sống loài người phát triển.

Sự khác biệt trong động cơ và tâm thế

Nằm ở hai nền văn minh khác biệt, hai hình tượng này phản ánh thế giới quan riêng biệt của từng dân tộc:

• Thần Trụ Trời: Đại diện cho tư duy nông nghiệp lúa nước hòa hợp với tự nhiên. Vị thần kiến tạo xong thì tự giải phóng công trình, san phẳng cột trời để tạo nên địa hình tự nhiên gần gũi. Không có bi kịch, không có sự trừng phạt. Hành động chống trời mang tính kiến thiết tự nguyện.
• Thần Atlas: Đại diện cho tinh thần xung đột và trật tự khắt khe của văn minh Địa Trung Hải. Atlas bị buộc phải gánh vác bầu trời như một hình phạt. Hành động chống trời là sự gánh chịu bi ai nhưng kiêu hãnh, phản ánh góc nhìn của người Hy Lạp về số phận và áp lực khổng lồ của trật tự vũ trụ.

Mã gen sáng tạo và khát vọng của loài người

Sự tương đồng giữa Thần Trụ Trời và thần Atlas chứng minh rằng trí tưởng tượng của con người, dù ở bất kỳ đâu, đều có những nhịp điệu đồng điệu khi đối diện với cái vô tận. Đứng trước bầu trời bao la, tổ tiên chúng ta cảm thấy nhỏ bé nhưng không chịu bất lực. Họ sáng tạo ra những gã khổng lồ để đại diện cho chính khát vọng chinh phục và giải thích tự nhiên của mình.

Những câu chuyện chống trời không đơn thuần là truyện cổ tích hay thần thoại giải trí. Chúng là nỗ lực đầu tiên của triết học nhân loại nhằm giải mã không gian. Cột chống trời của người Việt hay bờ vai của Atlas đều là những nét vẽ đầu tiên phác họa nên bản đồ vũ trụ trong tâm trí loài người.

Nguồn tham khảo

• Nguyễn Đổng Chi, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, NXB Giáo dục, 2000.
• Hesiod, Theogony (Thần thoại về nguồn gốc các vị thần), bản dịch tiếng Anh của M.L. West, Oxford University Press, 1988.
• Apollodorus, The Library of Greek Mythology (Thư viện Thần thoại Hy Lạp), bản dịch tiếng Anh của Robin Hard, Oxford World’s Classics, 1997.
• Đào Duy Anh, Việt Nam văn hóa sử cương, NXB Bốn Phương, 1951.