Tiền nhân Ngô triều: Bốn gương mặt định hình Việt Nam thế kỷ X

Thế kỷ X của lịch sử Việt Nam mở ra bằng tiếng sóng Bạch Đằng, một khúc tráng ca bất hủ chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Nhưng sau ánh hào quang của chiến thắng vĩ đại năm 938, dân tộc lại bước vào một chặng đường đầy biến động, nơi nền độc lập non trẻ được thử thách bởi những mâu thuẫn nội tại và cuộc khủng hoảng chuyển giao quyền lực. Trung tâm của vũ đài lịch sử ấy là bốn nhân vật cốt lõi của nhà Tiền Ngô: Ngô Quyền, Dương Tam Kha, Ngô Xương Ngập và Ngô Xương Văn. Họ không chỉ là những cá nhân, mà là hiện thân cho những lựa chọn, những khát vọng và cả những bi kịch của một thời đại bản lề.

Bối cảnh lịch sử: Bình minh trên đất Cổ Loa

Sau khi đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, Ngô Quyền xưng vương, định đô tại Cổ Loa – kinh đô cũ của nhà Âu Lạc. Hành động này không chỉ là một sự khẳng định về mặt quân sự, mà còn là một bản tuyên ngôn chính trị sâu sắc: tái lập chủ quyền, nối lại dòng chảy lịch sử của một quốc gia độc lập. Vương triều Ngô ra đời, đặt viên gạch đầu tiên cho kỷ nguyên tự chủ của dân tộc. Tuy nhiên, vương triều ấy chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn ngủi, và chính sự mong manh trong cấu trúc quyền lực đã mở đường cho một giai đoạn phức tạp, được định hình bởi bốn nhân vật mà chúng ta sẽ tìm hiểu.

Bốn nhân vật, bốn vai trò định mệnh

1. Tiền Ngô Vương Ngô Quyền (898 – 944): Người đặt nền móng vương triều

Ngô Quyền, vị Tổ Trung hưng của dân tộc, là người anh hùng đã biến khát vọng độc lập thành hiện thực. Vai trò của ông có thể gói gọn trong ba hành động kiệt xuất:

• Trừ nội gian: Trước khi đối đầu ngoại xâm, ông đã quyết đoán tiêu diệt Kiều Công Tiễn – kẻ đã giết chủ tướng Dương Đình Nghệ và “cõng rắn cắn gà nhà”. Hành động này đã dẹp yên hậu phương, thống nhất lòng người, tạo tiền đề vững chắc cho cuộc kháng chiến.
• Phá ngoại xâm: Trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng năm 938 là một tuyệt tác quân sự. Bằng việc lợi dụng thủy triều và cắm cọc gỗ, Ngô Quyền đã nhấn chìm toàn bộ hạm đội Nam Hán, chém chết chủ tướng Hoằng Tháo, đập tan ý chí xâm lược của kẻ thù phương Bắc.
• Dựng nền độc lập: Sau chiến thắng, ông không xưng Tiết độ sứ như các vị tiền nhiệm mà dứt khoát xưng Vương, lập ra nhà Ngô. Đây là hành động khai sinh một vương triều độc lập, ngang hàng với phương Bắc, chính thức mở ra một trang sử mới cho Việt Nam.

Tuy nhiên, di sản của Ngô Quyền đã sớm gặp thử thách khi ông qua đời vào năm 944, chỉ 6 năm sau khi lên ngôi, để lại một di chúc đầy sóng gió và những người con còn quá trẻ.

2. Dương Tam Kha (mất 950): Kẻ tiếm vị hay người giữ nghiệp?

Dương Tam Kha, anh trai của Dương hậu (vợ Ngô Quyền), là một nhân vật gây nhiều tranh cãi nhất trong giai đoạn này. Theo di chúc của Ngô Quyền, Dương Tam Kha sẽ làm phụ chính, giúp đỡ thái tử Ngô Xương Ngập. Nhưng ông đã phế truất cháu mình, tự lập làm vua, xưng là Bình Vương.

Lịch sử thường khắc họa ông như một kẻ tiếm vị, một người chú tham lam cướp ngôi cháu. Nhưng nếu nhìn từ một góc độ khác, bối cảnh lúc bấy giờ vô cùng rối ren. Ngô Xương Ngập còn trẻ, các thế lực hào trưởng địa phương đang trỗi dậy, nền độc lập có nguy cơ sụp đổ. Liệu hành động của Dương Tam Kha có phải là một giải pháp tình thế, một nỗ lực của một chính trị gia thực dụng nhằm duy trì sự ổn định, giữ cho cơ đồ nhà Ngô không bị tan rã ngay lập tức? Ông nhận người con thứ của Ngô Quyền là Ngô Xương Văn làm con nuôi, có lẽ cũng là một bước đi chính trị để hợp thức hóa và tìm kiếm sự kế thừa.

Dù động cơ là gì, 6 năm trị vì của Dương Tam Kha đã tạm thời giữ được sự ổn định tương đối trước khi cơn bão thực sự nổi lên.

3. Thiên Sách Vương Ngô Xương Ngập (mất 954): Vị vua đoản mệnh và khát vọng phục hưng

Là con trưởng của Ngô Quyền và là người thừa kế hợp pháp, Ngô Xương Ngập đã phải trốn chạy khi Dương Tam Kha cướp ngôi. Cuộc đời ông là một chuỗi ngày ẩn náu đầy gian truân. Chỉ đến khi em trai ông là Ngô Xương Văn lật đổ Dương Tam Kha vào năm 950, ông mới được đón về cùng cai trị đất nước.

Ngô Xương Ngập được tôn làm Thiên Sách Vương, cùng em là Nam Tấn Vương Ngô Xương Văn đồng trị vì. Đây là một mô hình “song vương” hiếm thấy trong lịch sử Việt Nam, thể hiện nỗ lực của hai anh em nhằm tái lập chính danh cho dòng dõi Ngô Quyền. Tuy nhiên, thời gian trị vì của ông quá ngắn ngủi. Ông mất vào năm 954, chỉ 4 năm sau khi trở lại kinh đô, để lại gánh nặng quốc gia trên vai người em trai.

4. Nam Tấn Vương Ngô Xương Văn (mất 965): Nỗ lực cuối cùng và khởi đầu của một cuộc loạn

Ngô Xương Văn là nhân vật then chốt trong giai đoạn Hậu Ngô Vương. Chính ông đã thực hiện cuộc chính biến, lật đổ cha nuôi là Dương Tam Kha. Hành động của ông được sử sách ghi lại bằng một câu nói đầy khí phách: “Chính danh đã định, danh phận là tôi con, sao có thể mưu tính việc bất nghĩa?”. Thay vì giết Dương Tam Kha, ông chỉ giáng xuống làm Chương Dương Công, một hành động thể hiện cả sự nhân từ và tính toán chính trị.

Sau khi anh trai qua đời, Ngô Xương Văn một mình trị vì. Ông đã rất nỗ lực để dẹp yên các thế lực cát cứ nổi lên ở khắp nơi, nhưng không thành công. Quyền lực của triều đình Cổ Loa ngày càng suy yếu. Năm 965, trong một lần đi dẹp loạn ở thôn Đường, Nguyễn (Thái Bình), ông bị trúng tên tử trận. Cái chết của Nam Tấn Vương là dấu chấm hết cho những nỗ lực cuối cùng của nhà Ngô trong việc duy trì một chính quyền trung ương tập quyền. Đất nước chính thức rơi vào thời kỳ hỗn loạn mà lịch sử gọi là “Loạn 12 sứ quân”.

Di sản Tiền nhân Ngô triều: Bài học về thống nhất và chuyển giao quyền lực

Nhìn lại giai đoạn lịch sử ngắn ngủi nhưng đầy kịch tính này, vai trò của bốn tiền nhân Ngô triều hiện lên rõ nét. Ngô Quyền là người khai sáng, người đã mở ra kỷ nguyên độc lập. Dương Tam Kha, Ngô Xương Ngập và Ngô Xương Văn là những người kế thừa, những người đã phải vật lộn với bài toán khó khăn nhất của một quốc gia non trẻ: sự thống nhất và việc chuyển giao quyền lực.

Sự thất bại của nhà Ngô trong việc duy trì một chính quyền trung ương vững mạnh đã để lại một bài học lịch sử sâu sắc. Nó cho thấy độc lập giành được bằng gươm giáo phải được bảo vệ bằng một thể chế chính trị đủ mạnh. Chính từ sự sụp đổ của nhà Ngô và tình trạng cát cứ của 12 sứ quân, lịch sử đã chọn ra một người anh hùng mới – Đinh Bộ Lĩnh – người đã học được từ những thất bại đó để thống nhất giang sơn, lập nên nhà Đinh và xây dựng một nhà nước phong kiến trung ương tập quyền hoàn chỉnh hơn, đưa nền độc lập của dân tộc bước sang một giai đoạn vững chắc hơn.

Bốn gương mặt Ngô triều, mỗi người một số phận, một vai trò, đã cùng nhau tạc nên bức tranh phức tạp và bi tráng của Việt Nam thế kỷ X – một thế kỷ của bản lề, của sự khởi đầu, của những thử thách và của những bài học còn vang vọng mãi về sau.

Nguồn tham khảo:

• Đại Việt sử ký toàn thư, Bản dịch của Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1993), Nhà xuất bản Khoa học xã hội.
• Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim (1920).
• Lịch sử Việt Nam, Tập 3: Thời Bắc thuộc và chống Bắc thuộc, Viện Sử học (2017), Nhà xuất bản Khoa học xã hội.